Ανακαλύπτοντας μυστικά με τον Ιντιάνα Τζόουνς: Οι αρχαιολόγοι ως κατάσκοποι

"Δεν είχα κανένα λόγο να πιστεύω ότι ο Mac ήταν κατάσκοπος. Ήταν MI6 όταν ήμουν OSS. Κάναμε είκοσι ή τριάντα αποστολές μαζί στην Ευρώπη και τον Ειρηνικό." Αναφέρει ο διάσημος εξερευνητής.

Αυτή η ελάχιστα γνωστή κουβέντα για την ζωή του Indiana Jones, αποκαλύφθηκε στην τέταρτη ταινία, Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull. Μετά από την αρχική σκηνή με την ατομική βόμβα και το ψυγείο, ο Indiana Jones αναφέρει ότι εργάστηκε για την OSS κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, μαζί με έναν αξιωματικό της MI6, τόσο στην Ευρώπης όσο και στον Ειρηνικό. Προσλήφθηκε στον στρατό των ΗΠΑ για τον πόλεμο, προφανώς έφτασε στο βαθμό του συνταγματάρχη ενώ υπηρετούσε στο OSS και κέρδισε πολλά μετάλλια για την ανδρεία του.

Αν και ο Indiana Jones είναι, φυσικά, ένας φανταστικός χαρακτήρας, πολλοί αρχαιολόγοι στην πραγματική ζωή εργάστηκαν στον τομέα των μυστικών υπηρεσιών κατά τον Α' και τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Αν το καλοσκεφτείτε, οι αρχαιολόγοι έχουν πολλές από τις δεξιότητες που χρειάζονται οι αξιωματικοί πληροφοριών. Είναι ειδικοί σε τοπικούς πολιτισμούς και έθιμα, έχουν συνηθίσει να ταξιδεύουν σε απομακρυσμένες και δύσκολες συνθήκες και μιλούν τις γλώσσες των περιοχών στις οποίες εργάζονται. Σύμφωνα με τη Δρ. Juliette Desplat, Επικεφαλής των Σύγχρονων Συλλογών στα Εθνικά Αρχεία του Ηνωμένου Βασιλείου και μελετητή για τους αρχαιολόγους-κατασκόπους του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, είναι επίσης πολύ καλοί στο σπάσιμο κωδικών. «Αν μπορείτε να αποκρυπτογραφήσετε σπαστά ιερογλυφικά και σφηνοειδείς επιγραφές, μπορείτε να σπάσετε οποιονδήποτε κώδικα».

Προς τιμήν του πέμπτου και τελευταίου κεφαλαίου του κινηματογραφικού έπους του Indiana Jones, εδώ είναι πέντε αρχαιολόγοι στην πραγματική ζωή που, όπως ο Indiana Jones, ασχολήθηκαν με τον κόσμο της κατασκοπείας κατά τη διάρκεια του πολέμου και ξέθαψαν μερικά δικά τους μυστικά.

«Εφόσον οι αρχαιολόγοι είναι, ειλικρινά, ιστορικοί, πολιτιστικοί ερευνητές Toms, είναι περίεργο που η αρχαιολογία και η ευφυΐα είχαν τόσο στενούς δεσμούς κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου;»

Δρ Juliette Desplat, Εθνικά Αρχεία του Ηνωμένου Βασιλείου.

Τ.Ε. Lawrence: Ο Λώρενς της Αραβίας (1888-1935)

Ο πιο διάσημος αρχαιολόγος της πραγματικής ζωής, ο οποίος ήταν επίσης κατάσκοπος, είναι πιθανώς ο Thomas Edward Lawrence, πιο γνωστός ως Lawrence of Arabia.

Ο Lawrence ήταν Βρετανός αρχαιολόγος, συγγραφέας, διπλωμάτης και στρατιωτικός αξιωματικός του οποίου τα κατορθώματα κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο έγιναν ταιναία του Χόλιγουντ και τον υποδύθηκε ο Peter O'Toole στην επική ταινία του 1962, Lawrence of Arabia, η οποία βασίστηκε στα απομνημονεύματά του, Seven Pillars of Wisdom.

Ο Λόρενς ξεκίνησε το 1911 ως βοηθός αρχαιολόγος σε μια ανασκαφή στο Carchemish της Συρίας, με χορηγία του Βρετανικού Μουσείου. Στάλθηκε επίσης σε μια αποστολή για να χαρτογραφήσει αρχαιολογικά κατάλοιπα στη χερσόνησο του Σινά. Ο Λόρενς ερωτεύτηκε την αραβική κουλτούρα, τη γλώσσα και την ιστορία και πίστευε ακράδαντα στην αραβική ανεξαρτησία από την οθωμανική κυριαρχία. Αυτός και η ομάδα του έκαναν σημαντικές αρχαιολογικές ανακαλύψεις και συγκέντρωσαν σημαντικά επιστημονικά δεδομένα για αυτές τις αποστολές. Συγκέντρωσαν και αρκετές πληροφορίες.

Στη Συρία, αν και η αρχαιολογική αποστολή ήταν πραγματική, ο Λόρενς ήταν επίσης εκεί για να παρακολουθήσει τη γερμανική πρόοδο στην κατασκευή μιας σημαντικής σιδηροδρομικής γραμμής τροφοδοσίας που σύνδεε το Βερολίνο με τη Βαγδάτη του Ιράκ. Στο Σινά, η αποστολή ήταν κάλυψη για μια βρετανική στρατιωτική τοπογραφική έρευνα.

Όταν ξέσπασε ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος και η Τουρκία συνεργάστηκε με τη Γερμανία, ο Λόρενς εγκατέλειψε την αρχαιολογία και εντάχθηκε στον βρετανικό στρατό. Λόγω της εκτεταμένης γνώσης και της αρχαιολογικής εμπειρίας του Λόρενς στην περιοχή, στάλθηκε στην Αίγυπτο ως ανθυπολοχαγός στις στρατιωτικές πληροφορίες. Ήταν αρχικά σε μια δουλειά γραφείου για δύο χρόνια, αλλά σύντομα, βρέθηκε στο πεδίο να πολεμά για λογαριασμό τόσο του βρετανικού όσο και του αραβικού λαού. Αυτά τα κατορθώματά του κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου που του απέκτησαν τη θρυλική φήμη που έχει σήμερα.

Gertrude Bell: Η Βασίλισσα της Ερήμου (1868-1926)

Μια άλλη διάσημη Βρετανίδα αρχαιολόγος-κατάσκοπος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου είναι η Gertrude Margaret Lowthian Bell. Η Bell ήταν αρχαιολόγος, συγγραφέας και διπλωμάτης που πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής της εξερευνώντας και χαρτογραφώντας την Ευρώπη, την Ανατολική Ασία και τη Μέση Ανατολή.

Η Bell είναι ίσως περισσότερο γνωστή για τη δουλειά της στη δημιουργία του σύγχρονου κράτους του Ιράκ. Οι ιδέες της για την πολιτική διοίκηση στη Μεσοποταμία ήταν το θεμέλιο για τη μελλοντική διακυβέρνηση της περιοχής. Παρακολούθησε επίσης τη διάσκεψη του Καΐρου του 1921, όπου ακολουθήθηκαν πολλές από τις συστάσεις της, συμπεριλαμβανομένης της επιλογής του Faisal Α' ως νέου βασιλιά του Ιράκ.

Η Bell ήταν λάτρης της περιπέτειας, αγαπούσε την ορειβασία και κατέγραφε συχνά τα ταξίδια και τις αποστολές της μέσω προσωπικών επιστολών και φωτογραφιών. Στην πραγματικότητα, η συλλογή της είναι τόσο εκτεταμένη που το 2017 η UNESCO την πρόσθεσε στο μητρώο της «Διεθνής Μνήμη του Κόσμου» σε αναγνώριση της «παγκόσμιας σημασίας της ως πόρος κληρονομιάς».

Πριν ξεσπάσει ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Bell ταξίδεψε σε όλη την Αίγυπτο, εντοπίζοντας τα αρχαιολογικά στοιχεία των συνόρων της πρώιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Αραβική Έρημο. Τα ιδιωτικά γράμματα στο σπίτι της βρήκαν τον δρόμο τους, εν αγνοία της, στο Αραβικό Γραφείο των Βρετανικών Πληροφοριών, όπου σύντομα έγινε μια ανεκτίμητη πηγή.

Κατά τα πρώτα χρόνια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, εργάστηκε δίπλα στον Τ.Ε. Lawrence στο βρετανικό γραφείο των μυστικών υπηρεσιών με έδρα το Κάιρο, και τον βοήθησε να κερδίσει υποστήριξη για το σχέδιό του να στρατολογήσει Άραβες για να πολεμήσει ενάντια στους Τούρκους. Όπως ο Λόρενς, πίστευε επίσης στην αραβική ανεξαρτησία. Στο πεδίο, συνέλεξε πληροφορίες για διάφορες φυλετικές ιστορίες σε όλη την Αραβία και το 1916 στάλθηκε στη Βασόρα όπου κατασκόπευε τις δραστηριότητες των ιρακινών φυλών.

Μετά το τέλος του πολέμου και την ίδρυση του σύγχρονου κράτους του Ιράκ, ο Ιρακινός βασιλιάς Faisal διόρισε τον Bell ως Διευθυντή Αρχαιοτήτων. Τα χρόνια πριν πεθάνει, βοήθησε στη δημιουργία του ιρακινού μουσείου για την προστασία των αντικειμένων του Ιράκ και τη διατήρηση τους εντός της χώρας.

Βαρόνος Max von Oppenheim: «Ο Κατάσκοπος του Κάιζερ» (1860-1946)

Οι Βρετανοί δεν ήταν οι μόνοι που χρησιμοποίησαν τους αρχαιολόγους ως κατασκόπους κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο βαρόνος Oppenheim, ο οποίος ήταν γνωστός στους Βρετανούς ως «Ο Κατάσκοπος του Κάιζερ», ήταν ερασιτέχνης αρχαιολόγος, σπουδασμένος ως δικηγόρος και υπηρέτησε ως διπλωμάτης. Ήταν Γερμανός ευγενής και μέλος της δυναστείας των τραπεζών Oppenheim. Ήταν επίσης επικεφαλής του Γραφείου Πληροφοριών της Γερμανίας για την Ανατολή κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, όπου συγκέντρωσε πληροφορίες και βοήθησε στη διάδοση της ιδέας της μουσουλμανικής αλληλεγγύης ενάντια στους Συμμάχους.

Η μεγαλύτερη αρχαιολογική ανακάλυψη του Oppenheim ήταν η αρχαία νεολιθική τοποθεσία Tell Halaf στη βόρεια Συρία.

Το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης στη Νέα Υόρκη έχει μια έκθεση που παρουσιάζει τα λίγα αντικείμενα που υπάρχουν ακόμα από το Tell Halaf. Μέσα σε αυτό το έκθεμα, έχουν μια ηχογράφιση που εξερευνά την ανακάλυψη της τοποθεσίας από τον Oppenheim και φωτίζει τα θολά όρια όταν η αρχαιολογία και η κατασκοπεία συγκρούονται.

Σύμφωνα με το Met, ο Oppenheim ήταν ένας 39χρονος Γερμανός διπλωμάτης που ζούσε στο Κάιρο όταν έφτασε στο χωριό Tell Halaf το καλοκαίρι του 1899. Ήταν καθ' οδόν προς τη Βαγδάτη για να δημιουργήσει μια διαδρομή για το σιδηρόδρομο που θα ένωνε Το Ιράκ με το Βερολίνο. Άνθρωποι της τοπικής φυλής στο Tell Halaf οδήγησαν τον Oppenheim στην τοποθεσία όπου μια μέρα θα ανακάλυπτε τα ερείπια μιας ολόκληρης αρχαίας πόλης.

Το 1929, οι γαλλικές και βρετανικές αρχές, που έλεγχαν την περιοχή, ήταν καχύποπτες για τα αρχαιολογικά κίνητρα του Oppenheim και νόμιζαν ότι μπορεί να ήταν κατάσκοπος. Ο ίδιος επισκεπτόταν την ίδια περιοχή μεταξύ Συρίας και Τουρκίας τα τελευταία τριάντα χρόνια και ανησυχούσαν μήπως δημιουργούσε μυστικούς χάρτες της περιοχής για τον γερμανικό στρατό, ριζοσπαστικοποιούσε τις φυλές Βεδουίνων και ετοίμαζε πραξικόπημα κατά των αποικιακών δυνάμεων.

Σε αυτήν την περίπτωση, ο Oppenheim μπορεί να ενεργούσε πραγματικά για λογαριασμό ιστορικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος και όχι για λογαριασμό της κατασκοπίας υπέρ της χώρας του. Άλλωστε, σύμφωνα με τον Δρ Desplat, «ο Max von  Oppenheim ήταν ένας λαμπρός λόγιος, αλλά ένας μάλλον φτωχός κατάσκοπος».

Rodney Young: Κωδική ονομασία Pigeon (1907-1974)

Ο Δρ Rodney Stuart Young—ένας διάσημος Αμερικανός αρχαιολόγος του οποίου οι ανακαλύψεις περιλαμβάνουν το παλάτι όπου διέμενε κάποτε ο βασιλιάς Μίδας, διοικούσε τη Μυστική Μονάδα Πληροφοριών OSS για την Ελλάδα κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο Young, απόφοιτος του Πρίνστον, έφυγε από τις ΗΠΑ το 1929 για να παρακολουθήσει την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Ελλάδα, το παλαιότερο και μεγαλύτερο ερευνητικό κέντρο των ΗΠΑ στο εξωτερικό, για να συμμετάσχει στις αρχαιολογικές του ανασκαφές. Αγαπούσε την Ελλάδα και τον ελληνικό λαό. Όταν ξέσπασε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Γιανγκ προσφέρθηκε εθελοντικά ως οδηγός ασθενοφόρου στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό. Τραυματίστηκε σε μια ιταλική αεροπορική επιδρομή και επέστρεψε στην Ουάσιγκτον, όπου σύντομα στρατολογήθηκε από το νεοσύστατο OSS.

Το OSS εντυπωσιάστηκε από τη γνώση του Young για την περιοχή, γι' αυτό του ζήτησαν να διευθύνει το Τμήμα Μυστικών Πληροφοριών του OSS στην Ελλάδα. Ο Young στρατολόγησε αρκετούς ακόμη αρχαιολόγους στο OSS.

Σύμφωνα με τη Susan Heuck Allen, τη συγγραφέα του Classical Spies: American Archaeologists with the OSS in the OSS in the World War II Greece, οι νεοσύλλεκτοι δεν χρησιμοποίησαν την αρχαιολογία ως κάλυψη επειδή, «η υπερβολική χρήση από τον βρετανικό στρατό τους έδωσε το εισιτήριο για το εκτελεστικό απόσπασμα. Έψαχναν λοιπόν, πράκτορες που βρισκονταν στην περιοχη ως επισκέπτες καθηγητές και στρατιωτικούς ή εμπορικούς ακόλουθους σε αυτή την περιοχη των κατασκόπων και την ουδέτερη Τουρκία».

Το 1943, ο Young δημιούργησε για το OSS, το Ελληνικό Γραφείο (Greek Desk) στο Κάιρο. Ο Young και η ομάδα αρχαιολόγων του πραγματοποίησαν 27 επιτόπιες αποστολές, μερικές αρκετά επικίνδυνες.

Η έδρα του Greek Desk στο Κάιρο

Σύμφωνα με τον Αlen, «Συγκέντρωσαν στρατιωτικές πληροφορίες για να καθοδηγήσουν τις βομβαρδιστικές επιδρομές της Πολεμικής Αεροπορίας του Στρατού των ΗΠΑ στις πετρελαιοπηγές του Χίτλερ στη Ρουμανία. Ανέφεραν πολιτικές πληροφορίες για αριστερούς αντάρτες… [και] συνέλεξαν οικονομικές πληροφορίες για να καθοδηγήσουν τη μεταπολεμική ανοικοδόμηση… Αλλά κυρίως ήθελαν να επιστρέψουν στις ανασκαφές στην Ελλάδα».

Μετά τον πόλεμο, ο Young υπηρέτησε ως ειδικός βοηθός της μεταπολεμικής ανθρωπιστικής βοήθειας στην Ελλάδα. Έγινε καθηγητής πλήρους απασχόλησης, όπως ο Indiana Jones, ενώ εξακολουθούσε να πηγαίνει σε αρχαιολογικές αποστολές. Διετέλεσε μάλιστα πρόεδρος του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου της Αμερικής από το 1968 έως το 1972.

Jack Caskey: Επιχείρηση Μήνας του Μέλιτος (1908-1981)

Ο Δρ John "Jack" Langdon Caskey ήταν Αμερικανός αρχαιολόγος, καθηγητής και διακεκριμένος μελετητής. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ωστόσο, βοήθησε να σωθεί η ζωή μιας νεαρής, όμορφης γυναίκας που ήταν διπλός πράκτορας που κυνηγούσαν οι Ναζί. Οι πληροφορίες που παρείχε στους Συμμάχους ήταν σημαντικές για την πτώση του Κικέρωνα, ενός από τους πιο διαβόητους Γερμανούς κατασκόπους του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του, οι περισσότεροι φίλοι και συνάδελφοι του Κάσκι τον γνώριζαν ως επικεφαλής του τμήματος Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι ή ως διευθυντή της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Ελλάδα. Πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας του κάνοντας σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα, συμπεριλαμβανομένου ενός από τα πιο διάσημα ευρήματα του στη Λέρνα, τη θρυλική τοποθεσία της μάχης του μυθολογικού ήρωα Ηρακλή με το τέρας με τα εννιά κεφάλια που ονομάζεται Ύδρα. Το 1980, του απονεμήθηκε το Χρυσό Μετάλλιο για Διακεκριμένα Αρχαιολογικά Επίτευγμα από το Αρχαιολογικό Ινστιτούτο της Αμερικής, ένα σημαντικό επίτευγμα στον τομέα της καριέρας του.

Στα πρώτα του χρόνια, ωστόσο, όπως πολλοί από τους αρχαιολόγους που συμμετείχαν στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1940, ο Κάσκι πήγε να εργαστεί για την OSS. Διηύθυνε τη βάση OSS στη Σμύρνη της Τουρκίας, μια από τις πιο κρίσιμες στην αποστολή του Greek Desk.

Όταν βρισκόταν στη Σμύρνη, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία της «Επιχείρησης Μήνας του Μέλιτος».

Ο Κικέρων, του οποίου το πραγματικό όνομα είναι Elyesa Bazna, ήταν ένας Αλβανός Τούρκος που είχε διεισδύσει στη Βρετανική Πρεσβεία στην Άγκυρα για λογαριασμό των Γερμανών, πιάνοντας δουλειά ως υπηρέτης του Πρέσβη. Μεγάλο μέρος των πληροφοριών του κατέληξε στο γραφείο του Χίτλερ.

Σύμφωνα με τη συγγραφέα Susan Heuck Allen, ο Κικέρων έδωσε στους Ναζί πληροφορίες σχετικά με «τις διασκέψεις της Μόσχας, του Καΐρου και της Τεχεράνης, τις διαφωνίες μεταξύ Τσόρτσιλ και Ρούσβελτ σχετικά με την ευρωπαϊκή οδό εισβολής και τις βρετανικές προσπάθειες να πιέσουν την Τουρκία να ενταχθεί στους Συμμάχους». Παρείχε μάλιστα στους Γερμανούς πληροφορίες για την προγραμματισμένη εισβολή της D-Day.

Ήταν ένας νεαρή ξανθιά Γερμανίδα γραμματέας ονόματι Nele Kapp που ανακάλυψε την ταυτότητα του Κικέρωνα. Η Κapp εργαζόταν για τον Γερμανό στρατιωτικό ακόλουθο στην Άγκυρα, Λούντβιχ Μόισιτς, ο οποίος ήταν στην πραγματικότητα κατάσκοπος. Ήθελε να αυτομολήσει από τη Γερμανία, κι έτσι άρχισε να κλέβει μυστικά από τον Μόισιτς και τα παρείχε στους Συμμάχους.

Όταν οι Ναζί έμαθαν για την προδοσία της, διέταξαν να τη συλλάβουν «νεκρή ή ζωντανή». Χρειαζόταν να φύγει από τη χώρα, αλλά η βρετανική υπηρεσία πληροφοριών πίστευε ότι η αποστολή ήταν πολύ επικίνδυνη, γι' αυτό ρώτησαν τον Κάσκι αν αυτός και η OSS μπορούσαν να βοηθήσουν. Κάτω από το φως του χλωμού φεγγαριού, ο Κάσκι ενορχήστρωσε την τολμηρή νυχτερινή της απόδραση με ένα μικρό ψαροκάικο. Η επιχείρηση ήταν γνωστή ως «Μήνα του μέλιτος» επειδή η Kapp και ο Βρετανός «συζηγός» της πόζαραν ως νεόνυμφοι κατά τη διάρκεια της απόδρασης.

Αν αυτό ακούγεται σαν την υπόθεση μιας ταινίας του Χόλιγουντ, είναι! Η ιστορία των κατασκόπων του Κικέρωνα έγινε το θέμα μιας ταινίας του 1952 με τίτλο, Five Fingers. Ο ρόλος του Caskey στην κατασκοπευτική ταινία, φυσικά, κρατήθηκε μυστική.

Πηγή: Central Intelligence Agency